Panneau

Panneau to wydzielone i obramowane pole dekoracyjne na ścianie, boazerii, suficie albo innym elemencie wnętrza. Może być wypełnione malowidłem, płaskorzeźbą, lustrem, ornamentem, tkaniną lub dekoracyjnie opracowaną powierzchnią. Określenie może odnosić się zarówno do całego pola wraz z obramieniem, jak i do samego dzieła wykonanego specjalnie z myślą o takim miejscu. Panneaux były szczególnie popularne w reprezentacyjnych wnętrzach barokowych, rokokowych i klasycystycznych.

Co to jest panneau?

Panneau to dekoracyjne pole wydzielone na powierzchni ściany, boazerii, drzwi, sufitu albo elewacji. Jego granice mogą wyznaczać drewniane listwy, stiukowe profile, rzeźbione ramy, pilastry, ornamenty albo kamienne obramienia.

Wnętrze takiego pola może zawierać obraz, relief, lustro, tkaninę, ornament lub dekorację wykonaną bezpośrednio na podłożu. Panneau może także pozostać jednobarwne, jeśli najważniejszą ozdobą jest jego profilowane obramienie oraz sposób połączenia z innymi podziałami ściany.

Nazwa pochodzi z języka francuskiego, w którym słowo panneau oznacza między innymi płytę, panel lub wydzielone pole. Wymowę można zapisać w przybliżeniu jako "panu". W liczbie mnogiej spotykana jest forma panneaux.

Jak rozpoznać panneau?

Panneau nie rozpoznaje się na podstawie jednego materiału albo rodzaju dekoracji. Może być wykonane z drewna, stiuku, kamienia, gipsu, płótna, tkaniny lub kilku materiałów połączonych w jednej kompozycji.

Najważniejsze jest wyraźne wydzielenie pola i jego związek z architekturą wnętrza. Panneau nie zostało umieszczone na ścianie przypadkowo. Jego rozmiar, proporcje i kształt odpowiadają układowi drzwi, okien, kominka, boazerii, sufitu i pozostałych elementów dekoracyjnych.

Typowe panneau:

• ma wyraźne obramienie - granice pola tworzą listwy, profile, rama lub ornament,
• jest częścią podziału ściany - współgra z drzwiami, oknami, kominkiem i innymi polami,
• zawiera dekoracyjne wypełnienie - na przykład obraz, relief, lustro albo tkaninę,
• ma określone proporcje - może być pionowe, poziome, owalne, łukowe lub nieregularne,
• pełni funkcję kompozycyjną - porządkuje ścianę i wpływa na odbiór jej proporcji,
• nie jest elementem konstrukcyjnym - służy przede wszystkim dekoracji wnętrza.

W jednym pomieszczeniu może znajdować się kilka podobnych panneaux. Ich obramienia tworzą wspólny rytm, natomiast wypełnienia mogą przedstawiać różne sceny należące do jednego cyklu.

Z czego składa się panneau?

Panneau nie ma jednej obowiązkowej budowy. Jego forma zależy od epoki, materiałów, funkcji pomieszczenia i charakteru całego wystroju.

Obramienie mogło być wykonywane ze stiuku, drewna albo kamienia. W bogatych realizacjach pojawiały się złocenia, girlandy, muszle, rozety, woluty i kartusze.

Pole mogło być również otoczone rozbudowaną sztukaterią ścienną. Granica pomiędzy obramieniem panneau a pozostałą dekoracją wnętrza nie zawsze była wtedy wyraźna.

Co może wypełniać panneau?

Panneau może przyjmować różne formy w zależności od zastosowanej dekoracji. Podział na odmiany nie jest ścisły, ponieważ w jednym polu często łączono malarstwo, rzeźbę, złocenia i ornament.

Panneau malarskie

Panneau malarskie zawiera obraz wykonany bezpośrednio na ścianie, tynku, drewnianej płycie albo płótnie umieszczonym w przygotowanej ramie. Przedstawienie było zazwyczaj projektowane dla konkretnego miejsca i dostosowane do kształtu pola.

Pionowe panneau mogło zawierać pojedynczą postać, alegorię albo kompozycję roślinną. W szerokich polach poziomych umieszczano pejzaże, sceny mitologiczne, przedstawienia historyczne i kompozycje z kilkoma postaciami.

Panneau rzeźbiarskie

Wypełnieniem panneau rzeźbiarskiego jest płaskorzeźba lub bardziej wypukły relief. Dekorację wykonywano z drewna, stiuku, gipsu albo kamienia. Mogła przedstawiać postacie, herby, ornamenty roślinne, trofea, instrumenty, zwierzęta albo symbole związane z przeznaczeniem pomieszczenia.

Relief bywał malowany lub złocony. Często łączono go z dekoracją ramy, dzięki czemu przedstawienie i obramienie tworzyły jedną kompozycję.

Panneau ornamentalne

Panneau ornamentalne nie musi zawierać osobnej sceny. Jego powierzchnię mogą wypełniać arabeski, groteski, liście, kwiaty, girlandy, rozety, muszle i dekoracyjne wstęgi.

Ornament mógł być namalowany, wyrzeźbiony, uformowany w stiuku albo wykonany ze złoconego drewna. W rokoku często przekraczał geometryczne granice pola i płynnie łączył się z pozostałą dekoracją ściany.

Panneau lustrzane

Pole mogło zostać wypełnione lustrem ujętym w profilowane lub rzeźbione obramienie. Tafle odbijały światło świec, rozjaśniały salę i optycznie powiększały pomieszczenie.

Lustrzane panneaux pojawiały się przede wszystkim w salonach, galeriach, salach balowych i reprezentacyjnych apartamentach.

Panneau tekstylne

W polu umieszczano również jedwab, adamaszek, haft, tkaninę dekoracyjną albo fragment tapiserii. Materiał mógł być rozpięty na konstrukcji lub zamocowany pomiędzy drewnianymi listwami.

Tkanina poprawiała akustykę pomieszczenia, ocieplała powierzchnię ściany i wprowadzała do wnętrza kolor. Można ją było również wymienić bez przebudowy całego obramienia.

Gdzie umieszczano panneau?

Panneau mogło zajmować różne miejsca na ścianie. Jego proporcje zależały od przestrzeni pomiędzy otworami, meblami i elementami architektonicznymi.

Panneau pomiędzy pilastrami

Ścianę dzielono za pomocą pionowych listew albo pilastrów, a przestrzeń pomiędzy nimi wypełniano wysokimi polami dekoracyjnymi. Taki układ porządkował rozległą ścianę i podkreślał wysokość sali.

Panneau nad boazerią

Dolną część ściany często pokrywano drewnianą okładziną. Nad nią pozostawały większe pola przeznaczone na obrazy, tkaniny, lustra albo ornamenty. Ich szerokość odpowiadała zazwyczaj rytmowi płycin znajdujących się w boazerii.

Podobną zasadę podziału ściany wykorzystuje współczesna boazeria angielska, choć zwykle ma prostszą formę i nie każde jej pole można nazwać panneau.

Panneau nad kominkiem

Ściana nad kominkiem była jednym z najważniejszych miejsc w reprezentacyjnym wnętrzu. Umieszczano tam duże panneau z lustrem, portretem, pejzażem, reliefem albo sceną alegoryczną.

Dekoracja mogła sięgać od górnej krawędzi kominka do sufitu i stanowić główną dominantę we wnętrzu.

Panneau nad drzwiami

Pole nad drzwiami miało zazwyczaj układ poziomy. Mogło zawierać pejzaż, scenę mitologiczną, herb, monogram albo dekorację rzeźbiarską. Jego kształt był dopasowany do przestrzeni pomiędzy drzwiami a gzymsem lub sufitem.

Panneau na elewacji

Wydzielone pola dekoracyjne mogą pojawiać się również na fasadach. Wykonywano je w tynku, stiuku, kamieniu albo ceramice i wypełniano reliefem, malowidłem, herbem, napisem lub ornamentem.

Termin "panneau" jest jednak najczęściej stosowany w odniesieniu do dekoracji wnętrz.

Panneau w baroku, rokoku i klasycyzmie

Forma panneau zmieniała się wraz z kolejnymi stylami. Dotyczyło to zarówno jego kształtu, jak i rodzaju przedstawień oraz ornamentów.

Panneau w baroku

Barokowe panneau miało zwykle rozbudowane obramienie. Łączono je ze złoceniami, figurami, girlandami, herbami i dynamiczną dekoracją rzeźbiarską. Wypełnienie mogło przedstawiać scenę mitologiczną, alegorię, portret albo wydarzenie historyczne.

Panneau stanowiło część większej kompozycji obejmującej drzwi, kominki, lustra, sztukaterię i malowidła sufitowe. Podobny sposób kształtowania wnętrza opisuje artykuł o stylu barokowym w aranżacji mieszkania.

Panneau w rokoku

W rokoku obramienia stały się lżejsze, bardziej faliste i fantazyjne. Zamiast regularnych prostokątów stosowano pola o zaokrąglonych narożnikach i niesymetrycznych krawędziach.

W dekoracji pojawiały się muszle, rocailles, kwiaty, ptaki, gałązki i delikatne złocenia. Wypełnienia przedstawiały pejzaże, sceny dworskie, zabawy pasterskie i lekkie tematy mitologiczne.

Panneau w klasycyzmie

Klasycystyczne panneaux były smuklejsze, spokojniejsze i podporządkowane regularnym osiom pomieszczenia. W dekoracji pojawiały się medaliony, rozety, girlandy, wazy i postacie inspirowane sztuką antyczną.

Takie pola dobrze współgrały z uporządkowanym wystrojem charakterystycznym dla stylu klasycznego we wnętrzach.

Panneau a płycina i boazeria

Płycina to płaskie albo lekko zagłębione pole występujące w ścianie, drzwiach, meblu lub boazerii. Może pozostać całkowicie gładka i nie zawierać żadnego obrazu ani ornamentu.

Panneau ma wyraźniejszą funkcję dekoracyjną. Jest polem przeznaczonym na określone przedstawienie, materiał albo kompozycję. Jego obramienie i proporcje są ważną częścią wystroju wnętrza.

Boazeria jest natomiast okładziną pokrywającą fragment albo całą powierzchnię ściany. Może obejmować wiele płycin oraz panneaux, ale nie jest z nimi tożsama.

Najprościej można to zapamiętać tak:

• płycina - wydzielone pole, które może być gładkie,
• panneau - pole o szczególnym znaczeniu dekoracyjnym,
• boazeria - okładzina ścienna mogąca zawierać wiele takich pól.

Panneau a supraporta

Supraporta to dekoracja umieszczona bezpośrednio nad drzwiami. Może być malowana, rzeźbiona, stiukowa albo wykonana z drewna.

Panneau może znajdować się w dowolnej części ściany, natomiast supraporta jest zawsze związana z otworem drzwiowym. Jedna dekoracja może być jednak jednocześnie panneau i supraportą.

Nazwa "panneau" opisuje w takim przypadku formę wydzielonego pola, a "supraporta" wskazuje jego położenie nad drzwiami.

Panneau a obraz, malatura i relief

Obraz w tradycyjnej ramie jest zazwyczaj dziełem samodzielnym. Można go przenieść na inną ścianę bez większego wpływu na jego kompozycję. Obraz przeznaczony do panneau projektowano natomiast dla określonego miejsca i konkretnych proporcji.

Mógł mieć kształt owalny, bardzo wąski, wysoki, łukowy albo szeroki i niski. Układ postaci oraz ornamentów uwzględniał sąsiedztwo drzwi, kominka, sufitu i pozostałych pól dekoracyjnych.

Malatura jest dekoracją wykonaną farbami na ścianie, drewnie, sklepieniu lub innym podłożu. Może wypełniać panneau, ale może również zajmować znacznie większą powierzchnię.

Malowidło umieszczone w panneau nie musi być freskiem. Fresk wymaga bowiem zastosowania określonej techniki malowania na świeżym tynku.

Relief jest natomiast rzeźbiarskim przedstawieniem połączonym z tłem. Może stanowić centralną dekorację panneau, ale nie obejmuje jego obramienia ani całego układu ściany.

Panneau we współczesnym wnętrzu

Współczesne aranżacje mogą nawiązywać do panneaux poprzez tworzenie na ścianach wydzielonych pól z listew, drewna, płyt albo dekoracyjnych profili. Ich wnętrze wypełnia się tapetą, tkaniną, lustrem, grafiką, obrazem albo przestrzennym panelem.

Takie rozwiązanie pasuje szczególnie do wnętrz klasycznych, eklektycznych i inspirowanych dawnymi rezydencjami. Może być stosowane także w nowoczesnym pomieszczeniu, jeśli obramienia są proste, a liczba ozdób ograniczona.

Panneau nie powinno być jednak utożsamiane z każdym współczesnym panelem ściennym. Zwykła seryjna płyta dekoracyjna nie tworzy jeszcze pola związanego z architektonicznym podziałem wnętrza.

Podobne sposoby kształtowania powierzchni opisano w artykule o dekoracyjnych ścianach we wnętrzu.

Jak oglądać panneau w zabytkowym wnętrzu?

Panneau warto analizować jako część całego pomieszczenia. Jego temat, położenie i obramienie mogą informować o pierwotnej funkcji sali oraz osobie, dla której przygotowano wystrój.

Podczas oglądania warto zwrócić uwagę na:

• położenie - nad drzwiami, kominkiem, boazerią lub pomiędzy pilastrami,
• kształt - pionowy, poziomy, prostokątny, owalny lub nieregularny,
• temat - herb, pejzaż, scena mitologiczna, alegoria lub ornament,
• materiał - obraz, relief, tkanina, drewno, stiuk lub lustro,
• związek z innymi polami - pojedyncza dekoracja albo część większego cyklu,
• obramienie - zgodne ze stylem drzwi, boazerii, sufitu i kominka,
• ślady zmian - przemalowania, wymiana obrazu, zmiana ramy lub późniejsze uzupełnienia.

W bibliotece panneaux mogły przedstawiać alegorie sztuk i nauk. W sali muzycznej pojawiały się instrumenty, a w apartamencie właściciela herby, monogramy, portrety i symbole jego pozycji.

Najczęstsze pomyłki związane z panneau

• Panneau to nie każda płyta na ścianie - powinno być częścią zaplanowanego podziału i wystroju.

• Panneau nie jest nazwą materiału - może być wykonane z drewna, stiuku, kamienia, płótna albo kilku tworzyw.

• Panneau nie zawsze zawiera obraz - jego wypełnieniem może być relief, lustro, tkanina lub ornament.

• Panneau nie jest tym samym co płycina - płycina może być gładka i nie mieć osobnej dekoracji.

• Panneau nie oznacza całej boazerii - boazeria może zawierać wiele pól dekoracyjnych.

• Panneau nie zawsze jest supraportą - staje się nią tylko wtedy, gdy znajduje się nad drzwiami.

• Panneau nie musi być prostokątne - może być owalne, łukowe, wydłużone albo nieregularne.

• Panneau nie jest elementem konstrukcyjnym - pełni funkcję dekoracyjną i kompozycyjną.

• Nie każdy panel dekoracyjny jest panneau - nowoczesna okładzina może nie mieć związku z historyczną formą pola ściennego.

Znaczenie panneau

Panneau pozwalało przekształcić jednolitą ścianę w uporządkowaną kompozycję architektoniczną. Zamiast pustej powierzchni powstawał rytm obrazów, luster, reliefów, drzwi, boazerii i dekoracyjnych obramień.

Pola mogły również przekazywać konkretne znaczenia. Herby wskazywały właściciela rezydencji, alegorie przedstawiały jego cnoty, a sceny mitologiczne, historyczne i religijne budowały program ideowy wnętrza.

Podsumowując, panneau to wydzielone i obramowane pole dekoracyjne na ścianie, boazerii, suficie albo elewacji. Może być wypełnione malowidłem, reliefem, lustrem, ornamentem lub tkaniną. Nazwa może również oznaczać samo dzieło wykonane z myślą o takim polu. Panneaux były szczególnie popularne w reprezentacyjnych wnętrzach barokowych, rokokowych i klasycystycznych, gdzie łączyły się z drzwiami, kominkami, boazerią i dekoracją sufitu.