Biforium

Biforium to okno lub prześwit architektoniczny podzielony na dwa smukłe otwory za pomocą kolumienki, słupka albo niewielkiego filara. Oba pola są zwykle zamknięte osobnymi łukami, a całość może zostać dodatkowo ujęta większą arkadą lub wspólnym obramieniem. Biforia szczególnie kojarzą się z architekturą romańską i gotycką, ale występowały również w budowlach renesansowych oraz późniejszych realizacjach nawiązujących do stylów historycznych.

Biforium - co to jest?

Najprościej mówiąc, biforium jest jednym otworem architektonicznym podzielonym na dwie mniejsze części. Podział przebiega pionowo i najczęściej tworzy go smukła kolumienka ustawiona pośrodku.

Każda z dwóch części może być zamknięta własnym łukiem. W architekturze romańskiej będzie to często łuk półkolisty, natomiast w gotyku pojawiają się formy ostrołukowe. Ponad nimi może znajdować się dodatkowe pole dekoracyjne, niewielki prześwit albo większy łuk obejmujący całą kompozycję.

Biforium nie musi być przeszklonym oknem w dzisiejszym rozumieniu. Może być również otwartym prześwitem wieży, galerii lub innej części budowli. Istotniejszy od materiału wypełnienia jest charakterystyczny podział jednego otworu na dwa pola.

Jak wygląda biforium i po czym je rozpoznać?

Wyobraźmy sobie wysokie okno, w którego środku ustawiono niewielką kolumnę. Z jej głowicy wychodzą dwa łuki - jeden prowadzi w stronę lewej krawędzi otworu, drugi w stronę prawej. Powstają dwa sąsiadujące ze sobą prześwity o podobnych proporcjach.

To właśnie najbardziej typowy układ biforium.

Podczas oglądania warto zwrócić uwagę na cztery elementy:

1. Jeden większy otwór - całość powinna tworzyć wspólną kompozycję, a nie dwa całkowicie niezależne okna.

2. Podział na dwie części - najczęściej symetryczne lub bardzo do siebie zbliżone.

3. Środkową podporę - kolumienkę, słupek albo niewielki filar.

4. Dwa zamknięcia łukowe - każde pole może otrzymać własny łuk półkolisty, ostrołukowy lub inny.

W bogatszych realizacjach do tych elementów dochodzą kapitele, profilowane obramienia, ornamenty, maswerk albo niewielkie dekoracyjne prześwity.

Jak zbudowane jest biforium?

Biforium może wyglądać lekko i dekoracyjnie, ale jego forma wynika z bardzo logicznego podziału większego otworu. Środkowa podpora rozdziela przestrzeń, a dwa łuki przenoszą obciążenia znajdującego się wyżej muru na podporę centralną i boczne części otworu.

Środkowa kolumienka jest często bardzo smukła. Może mieć bazę oraz dekoracyjny kapitel, dzięki czemu niewielki element staje się jednym z najbardziej widocznych detali całego okna.

Gdzie najczęściej występują biforia?

Biforium nie jest związane wyłącznie z jednym rodzajem budynku. Spotykamy je zarówno w architekturze sakralnej, jak i świeckiej.

Szczególnie charakterystyczne są biforia występujące w:

• wieżach kościelnych - jako otwarte lub częściowo otwarte prześwity,
• dzwonnicach - gdzie pomagają otworzyć górną kondygnację wieży,
• fasadach kościołów - jako element porządkujący kompozycję elewacji,
• zamkach - przede wszystkim w reprezentacyjnych pomieszczeniach,
• pałacach - jako dekoracyjne okna sal i galerii,
• kamienicach - szczególnie w architekturze inspirowanej średniowieczem i renesansem,
• krużgankach - jako rytmicznie powtarzane prześwity pomiędzy wnętrzem i dziedzińcem.

Powtarzający się szereg biforiów może tworzyć bardzo charakterystyczny rytm elewacji. Z daleka widoczny jest wtedy nie pojedynczy detal, ale cały pas dwudzielnych otworów.

Biforium romańskie

Biforium jest szczególnie mocno kojarzone z architekturą romańską. Masywna ściana i stosunkowo niewielkie otwory dobrze współgrały z podziałem na dwa smukłe prześwity.

Typowe biforium romańskie ma zwykle spokojną, czytelną formę. Dwa otwory są zamknięte łukami półkolistymi, a pomiędzy nimi znajduje się niewielka kolumna. Jej kapitel może być bardzo prosty albo pokryty dekoracją roślinną, geometryczną lub figuralną.

Takie okna często pojawiały się w wyższych kondygnacjach wież. W murze tworzyły wyraźne otwarcie, ale nie osłabiały wizualnie masywnego charakteru budowli.

Romańskie biforia nie zawsze są idealnie regularne. W historycznych budynkach mogą występować różnice w szerokości prześwitów, wysokości łuków i formie kapiteli wynikające z ręcznej obróbki kamienia oraz późniejszych przebudów.

Biforium gotyckie

Gotyk pozwolił znacznie bardziej rozbudować formę biforium. Półkoliste zamknięcia ustępowały miejsca ostrołukom, a powierzchnia ponad dwoma prześwitami mogła zostać wypełniona coraz bardziej skomplikowaną dekoracją.

Środkowa podpora stawała się smuklejsza, podobnie jak pozostałe podziały okna. Kompozycja sprawiała dzięki temu wrażenie lżejszej i bardziej pionowej.

Biforium mogło również łączyć się z maswerkiem. Ponad dwoma łukami pojawiały się wtedy koliste, trójlistne lub bardziej złożone prześwity, które wypełniały przestrzeń pod głównym łukiem okna.

W większych gotyckich oknach podobna zasada mogła być rozwijana znacznie dalej. Podziały stawały się coraz liczniejsze, a prosty układ dwóch pól przekształcał się w rozbudowaną kamienną kompozycję.

Dlaczego biforia tak często pojawiają się w wieżach?

Jeżeli zaczniemy oglądać romańskie i gotyckie dzwonnice, szybko zauważymy, że biforia bardzo często znajdują się właśnie w ich górnych częściach. Nie jest to przypadek.

Wieża potrzebuje otworów. W dzwonnicy umożliwiają one swobodne rozchodzenie się dźwięku, poprawiają przewiew i ograniczają ciężar najwyższych partii ścian. Jednocześnie otwór nie powinien wizualnie sprawiać wrażenia przypadkowej dziury w masywnym murze.

Podział na dwie smukłe arkady pozwala zachować rytm i proporcje elewacji. Środkowa kolumienka dodatkowo wzmacnia wrażenie uporządkowania.

Na wielokondygnacyjnej wieży można spotkać kilka rzędów biforiów. Czasem otwory stają się coraz większe na kolejnych poziomach, co optycznie zmniejsza ciężar górnej części budowli.

Nie każde biforium wygląda tak samo

Schemat dwóch otworów jest stały, ale jego interpretacje mogą być bardzo różne. Dzięki temu biforium pomaga niekiedy wstępnie określić stylistykę budynku.

Biforium z łukami półkolistymi

To najbardziej charakterystyczna forma romańska. Dwa regularne łuki opierają się na środkowej kolumience i bocznych częściach otworu.

Biforium ostrołukowe

Smuklejsze proporcje i ostre zakończenia łuków są charakterystyczne przede wszystkim dla architektury gotyckiej i późniejszych stylów nawiązujących do gotyku.

Biforium pod wspólnym łukiem

Dwa mniejsze prześwity mogą znajdować się wewnątrz jednego większego otworu. Powierzchnia pomiędzy małymi łukami a łukiem zewnętrznym może być gładka albo dekoracyjnie opracowana.

Biforium z dodatkowym prześwitem

Ponad środkową kolumienką może pojawić się niewielki okrągły, wielolistny albo geometryczny otwór. Taka kompozycja stanowi krok w stronę bardziej rozbudowanych podziałów charakterystycznych dla gotyckich okien maswerkowych.

Biforium dekoracyjne

W pałacach i reprezentacyjnych budynkach znaczenie miała nie tylko funkcja okna, ale również jego wygląd. Kolumienki mogły być wykonane z kontrastującego kamienia, a kapitele, archiwolty i obramienia pokrywano ornamentem.

Biforium a maswerk

Biforium i maswerk mogą występować w jednym oknie, ale opisują dwie różne rzeczy.

Biforium mówi przede wszystkim o podziale otworu na dwie części. Mamy więc dwa prześwity rozdzielone podporą.

Maswerk jest natomiast dekoracyjnym systemem kamiennych podziałów wypełniających górne części gotyckiego okna, arkady albo innego otworu. Może tworzyć koła, trójliście, czwórliście i znacznie bardziej skomplikowane wzory.

Gotyckie biforium może więc posiadać maswerk, ale proste romańskie biforium go nie potrzebuje. Sam fakt występowania dwóch pól nie oznacza jeszcze obecności maswerku.

Biforium a triforium - to nie jest to samo

Nazwy brzmią podobnie i dlatego łatwo uznać, że biforium ma dwa otwory, a triforium po prostu trzy. W terminologii architektonicznej takie rozumowanie prowadzi jednak do błędu.

Biforium jest dwudzielnym otworem okiennym lub arkadowym.

Triforium oznacza natomiast charakterystyczny poziom lub wąską galerię występującą w ścianie nawy kościoła, najczęściej pomiędzy dolnymi arkadami a wyższą strefą okien. Od strony nawy może być otwarte szeregiem niewielkich arkad.

Triforium może więc zawierać podziały przypominające niewielkie biforia, ale sama nazwa nie oznacza "okna z trzema częściami".

Biforium a zwykłe okno dwudzielne

Współczesne okno może być podzielone pionowym profilem na dwa skrzydła. Nie oznacza to jednak, że każde takie rozwiązanie należy automatycznie nazywać biforium.

Termin ma przede wszystkim znaczenie architektoniczne i historyczne. Charakterystyczny jest układ dwóch prześwitów z własnymi zamknięciami, połączonych w jeden większy detal architektury.

W typowym biforium środkowa kolumienka nie jest jedynie technicznym profilem ramy okiennej. Stanowi widoczny element kompozycji, często wyposażony w bazę i dekoracyjny kapitel.

Dlatego współczesne prostokątne okno z plastikowym słupkiem pośrodku lepiej określić jako okno dwudzielne, a nie biforium.

Jak czytać biforium na elewacji zabytku?

Biforium może dostarczyć więcej informacji niż tylko liczba otworów. Jego proporcje, rodzaj łuku i dekoracja pomagają odczytać charakter architektury.

Przy oglądaniu warto sprawdzić:

• rodzaj łuków - półkoliste, ostre lub bardziej złożone,
• proporcje otworów - niskie i szerokie albo wysokie i smukłe,
• formę kolumienki - prostą, dekorowaną lub zastąpioną słupkiem,
• kapitel - geometryczny, roślinny, figuralny albo bardzo uproszczony,
• materiał - kamień, cegła lub połączenie kilku materiałów,
• pole nad łukami - pełne, perforowane lub wypełnione maswerkiem,
• położenie na budynku - wieża, fasada, krużganek, pałac lub inna część obiektu,
• powtarzalność - pojedyncze biforium albo cały rytm identycznych otworów.

Warto również zwrócić uwagę na różnice w materiale. Jeżeli środkowa kolumienka, kapitel albo fragment łuku mają inną barwę i stopień zużycia niż reszta okna, część biforium mogła zostać wymieniona podczas konserwacji.

Biforium jako element kompozycji elewacji

Dwudzielne okno ma bardzo charakterystyczne proporcje. Nawet niewielkie biforium potrafi przełamać dużą powierzchnię muru, nie tworząc przy tym wrażenia zbyt szerokiego otworu.

Dwie arkady wprowadzają rytm, a środkowa kolumienka wzmacnia pionowy kierunek kompozycji. Ma to szczególne znaczenie w wieżach, gdzie każdy element pomagający optycznie prowadzić wzrok ku górze wpływa na odbiór całej bryły budynku.

Kilka biforiów ustawionych obok siebie może stworzyć dekoracyjną galerię. W takim układzie znaczenie ma już nie tylko kształt pojedynczego otworu, ale również odległość pomiędzy nimi i powtarzalność kolumienek oraz łuków.

Najczęstsze pomyłki związane z biforium

Przy tym pojęciu szczególnie łatwo zasugerować się samą liczbą "dwa". Biforium nie oznacza jednak wszystkiego, co zostało podzielone na dwie części.

• Biforium nie jest każdym oknem z dwoma skrzydłami - liczy się architektoniczny podział otworu.
• Biforium nie musi być przeszklone - może mieć formę otwartego prześwitu.
• Biforium nie jest wyłącznie gotyckie - bardzo charakterystyczne przykłady pochodzą z architektury romańskiej.
• Biforium nie zawsze ma ostrołuki - w odmianie romańskiej często występują łuki półkoliste.
• Biforium nie oznacza maswerku - oba elementy mogą występować razem, ale nie są tym samym.
• Biforium nie jest triforium - triforium określa inną część architektury kościoła.
• Środkowa podpora nie musi być identyczna w każdym przykładzie - może być kolumienką, słupkiem lub niewielkim filarem.
• Dwa sąsiadujące okna nie zawsze tworzą biforium - powinny należeć do jednej wspólnej kompozycji otworu.

Najłatwiej zapamiętać biforium jako jeden otwór architektoniczny rozdzielony na dwa mniejsze prześwity. Typowy przykład ma środkową kolumienkę oraz dwa łuki opierające się na jej górnej części.

Biforium jest detalem stosunkowo niewielkim, ale może bardzo mocno wpływać na charakter budynku. W romańskiej wieży podkreśla masywność i rytm elewacji, w gotyckim oknie może łączyć się z maswerkiem, a w pałacu staje się reprezentacyjnym obramieniem widoku. Jego forma pokazuje jednocześnie, jak element konstrukcyjny może zostać wykorzystany do stworzenia czytelnej dekoracji architektonicznej.

Źródło zdjęcia: https://commons.wikimedia.org