Malatura

Malatura to malowidło lub dekoracja wykonana farbami na ścianie, sklepieniu, stropie, drewnie albo innym podłożu związanym z architekturą i wystrojem wnętrza. Może przedstawiać sceny figuralne, ornamenty, herby, symbole, pejzaże, imitacje materiałów lub iluzjonistyczne elementy architektoniczne. Określenie to spotykamy przede wszystkim w opisach zabytków, historii sztuki i dokumentacji konserwatorskiej.

Definicja malatury

Malatura to dekoracja malarska naniesiona na określone podłoże, najczęściej na ścianę, sklepienie, sufit, drewniany strop, boazerię, drzwi albo element architektoniczny. Słowo może oznaczać całe malowidło, zespół dekoracji lub zachowaną warstwę farby tworzącą określone przedstawienie.

Termin jest często używany podczas opisywania historycznych wnętrz. Możemy mówić o malaturze ścian, sklepienia, drewnianych belek, portalu, ołtarza albo elewacji. Ważny jest przy tym nie tylko temat przedstawienia, ale również jego związek z architekturą budynku.

Malatura nie oznacza zwykłego pomalowania powierzchni jednolitą farbą. Najczęściej chodzi o warstwę mającą charakter dekoracyjny, artystyczny, historyczny lub dokumentacyjny. Może nią być zarówno rozbudowana scena figuralna, jak i prosty ornament, pas dekoracyjny, herb albo imitacja marmuru.

^{Malatura w gotyckiej sali Palazzo dei Priori (Volterra we Włoszech). Barwne ornamenty, herby i przedstawienia figuralne tworzą dekorację obejmującą sklepienie, żebra oraz ściany wnętrza.}

Gdzie występuje malatura?

Malatura może występować we wnętrzach oraz na zewnętrznych częściach budynku. Najczęściej spotykamy ją na ścianach, sklepieniach, sufitach i drewnianych stropach kościołów, pałaców, zamków, dworów, kamienic, klasztorów i budynków publicznych.

Dekoracje malarskie umieszczano również na ościeżach, glifach okiennych, podłuczach arkad, filarach, pilastrach, gzymsach, portalach, balustradach i obramieniach drzwi. Malatura mogła pokrywać całe wnętrze albo pojawiać się tylko w wybranych miejscach.

Na elewacjach malowano między innymi ornamenty, herby, postacie, zegary słoneczne, napisy oraz pozorne obramienia okien. Za pomocą farby można było także imitować boniowanie, kamienne detale, pilastry i gzymsy.

Na jakim podłożu wykonuje się malaturę?

Malatura może być wykonywana na różnych powierzchniach. Rodzaj podłoża wpływa na dobór farby, spoiwa, gruntu i techniki wykonania.

• tynk - najczęstsze podłoże malowideł ściennych i sklepiennych,
• drewno - wykorzystywane w stropach, belkach, boazeriach, drzwiach, ołtarzach i meblach,
• kamień - stosowany w portalach, kolumnach, rzeźbach i innych detalach architektonicznych,
• cegła - malowana bezpośrednio albo po pokryciu cienką warstwą tynku lub pobiały,
• płótno - mocowane do ściany lub sufitu jako część stałego wystroju,
• metal - spotykany w detalach, szyldach i elementach wyposażenia.

Stan malatury zależy nie tylko od trwałości pigmentów i spoiwa, ale również od stanu podłoża. Pękający tynk, zawilgocone drewno albo kruszący się kamień mogą prowadzić do odspajania i utraty warstwy malarskiej.

Z czego składa się malatura?

Historyczna malatura może mieć budowę wielowarstwową. Widoczny obraz lub ornament jest zewnętrzną częścią układu powstającego podczas kolejnych etapów pracy.

• podłoże - ściana, tynk, drewno, kamień albo inna powierzchnia,
• warstwa przygotowawcza - grunt, pobiała lub wyrównanie podłoża,
• rysunek przygotowawczy - linie wyznaczające kompozycję i najważniejsze elementy przedstawienia,
• warstwa malarska - pigmenty połączone z odpowiednim spoiwem,
• modelunek - światła, cienie i przejścia kolorystyczne,
• wykończenie - kontury, napisy, złocenia, laserunki i drobne szczegóły.

Prosta malatura ornamentalna mogła powstać przy użyciu jednego lub kilku kolorów. Rozbudowane malowidło figuralne albo iluzjonistyczne wymagało natomiast projektu, odpowiedniego podziału powierzchni i wielu etapów nakładania farby.

Funkcje malatury

1. Dekoracyjna - malatura wzbogaca wygląd ściany, sklepienia, stropu lub elementu wyposażenia.

2. Narracyjna - przedstawia historie religijne, mitologiczne, historyczne albo związane z właścicielem budynku.

3. Symboliczna - przekazuje treści za pomocą alegorii, herbów, znaków, kolorów i atrybutów postaci.

4. Kompozycyjna - porządkuje powierzchnie ścian, podkreśla osie wnętrza i łączy elementy architektury.

5. Iluzjonistyczna - może pozornie powiększać przestrzeń albo przedstawiać nieistniejące kolumny, gzymsy, nisze i otwory.

6. Reprezentacyjna - podkreśla rangę sali, świątyni, rezydencji, fundatora lub instytucji.

7. Informacyjna - może zawierać napisy, daty, nazwiska, inskrypcje fundacyjne i herby.

Rodzaje malatur

Malatury można podzielić według miejsca wykonania, tematyki, techniki i sposobu połączenia z architekturą.

• malatura ścienna - dekoracja wykonana na ścianie wewnętrznej lub zewnętrznej,
• malatura sklepienna - pokrywająca sklepienia, kopuły i wysklepki,
• malatura stropowa - wykonywana na drewnianym lub tynkowanym suficie,
• malatura figuralna - przedstawiająca ludzi, świętych, postacie mitologiczne i sceny narracyjne,
• malatura ornamentalna - złożona z motywów roślinnych, geometrycznych i dekoracyjnych,
• malatura heraldyczna - zawierająca herby, godła, monogramy i znaki rodowe,
• malatura iluzjonistyczna - imitująca przestrzeń, architekturę albo materiały,
• malatura patronowa - wykonywana za pomocą szablonów nazywanych patronami,
• malatura monochromatyczna - oparta na jednym kolorze i jego odcieniach,
• malatura wielobarwna - wykorzystująca rozbudowaną paletę kolorystyczną.

Malatura figuralna

Malatura figuralna przedstawia postacie ludzkie, anioły, świętych, władców, bohaterów mitologicznych albo uczestników wydarzeń historycznych. Może obejmować pojedynczą postać, portret lub rozbudowany cykl narracyjny.

W świątyniach malatury figuralne pomagały przekazywać treści religijne. Na ścianach i sklepieniach przedstawiano wydarzenia biblijne, żywoty świętych, sceny pasyjne i wizerunki patronów. W pałacach częściej wybierano tematy mitologiczne, historyczne i alegoryczne.

Malatura ornamentalna

Malatura ornamentalna składa się z powtarzalnych lub swobodnie zestawianych motywów dekoracyjnych. Mogą to być liście, kwiaty, wici roślinne, rozety, groteski, figury geometryczne, pasy, bordiury i medaliony.

Dekorację ornamentalną umieszczano przy gzymsach, wokół okien i portali, na żebrach sklepień, belkach stropowych oraz w narożnikach pomieszczeń. Mogła stanowić tło dla scen figuralnych albo funkcjonować samodzielnie.

Za pomocą malatury można było zastąpić kosztowne sztukaterie, okładziny, rzeźby i kamienne detale. Dobrze wykonany ornament nadawał prostemu wnętrzu znacznie bogatszy wygląd.

Malatura iluzjonistyczna

Malatura iluzjonistyczna wykorzystuje perspektywę, światłocień i odpowiednio dobrane proporcje, aby stworzyć wrażenie rzeczywistej przestrzeni. Na płaskiej ścianie lub sklepieniu mogą pojawić się pozorne kolumny, balustrady, nisze, kopuły, otwarte niebo albo architektoniczne prześwity.

Szczególnie efektowne były malatury sklepienne, które pozornie otwierały wnętrze ku niebu. Namalowane postacie, obłoki i elementy architektoniczne zacierały granicę pomiędzy rzeczywistą konstrukcją a przedstawioną przestrzenią.

Malatura iluzjonistyczna mogła również imitować marmur, drewno, kamień, tkaninę lub złocenie. Pozwalało to osiągnąć reprezentacyjny efekt bez stosowania kosztownych materiałów.

Malatura patronowa

Malatura patronowa jest wykonywana przy użyciu wyciętego szablonu, dawniej nazywanego patronem. Przez otwory nanoszono farbę, uzyskując powtarzalny wzór. Metoda pozwalała sprawnie dekorować duże powierzchnie ścian, stropów i drewnianego wyposażenia.

Za pomocą patronów wykonywano rozety, motywy roślinne, figury geometryczne, gwiazdy, liście, kwiaty i symbole. Kolejne szablony mogły służyć do nakładania różnych kolorów i tworzenia bardziej złożonych kompozycji.

Malatura patronowa występowała między innymi w drewnianych kościołach, dworach, kamienicach i pomieszczeniach mieszkalnych.

Techniki wykonywania malatury

Malatura nie jest nazwą jednej techniki. Dekorację można było wykonywać różnymi rodzajami farb i spoiw, zależnie od podłoża, warunków oraz oczekiwanego efektu.

• fresk - malowanie pigmentami na świeżym, wilgotnym tynku wapiennym,
• al secco - malowanie na wyschniętym tynku z użyciem odpowiedniego spoiwa,
• technika wapienna - wykorzystująca wapno jako składnik farby lub spoiwa,
• technika klejowa - oparta na spoiwie pochodzenia organicznego,
• tempera - wykorzystująca emulsję jako spoiwo pigmentów,
• technika kazeinowa - oparta na spoiwie otrzymywanym z białka mleka,
• technika olejna - wykorzystująca olej jako spoiwo,
• technika mieszana - łącząca kilka sposobów malowania.

Rozpoznanie techniki wyłącznie na podstawie wyglądu może być trudne. W zabytkach przeprowadza się badania podłoża, pigmentów, spoiw i kolejnych warstw, ponieważ późniejsze przemalowania mogą zmieniać pierwotny charakter dekoracji.

Malatura a polichromia

Malatura i polichromia są pojęciami bliskimi, ale nie zawsze oznaczają dokładnie to samo. Malatura jest określeniem malowidła albo dekoracji wykonanej farbami. Może odnosić się do pojedynczego przedstawienia, ornamentu lub określonej warstwy malarskiej.

Polichromia to dekoracja barwna pokrywająca ścianę, sklepienie, strop, rzeźbę, mebel albo inny przedmiot. Nazwa jest związana z wielobarwnością, choć w praktyce może być stosowana również wobec dekoracji wykorzystujących ograniczoną paletę.

W opisach zabytków oba określenia bywają używane zamiennie. Słowo "malatura" może jednak odnosić się także do pojedynczego malowidła, fragmentu ornamentu lub zachowanej warstwy farby.

Malatura a fresk

Fresk nie jest nazwą każdej malatury ściennej. Fresk to konkretna technika polegająca na nanoszeniu pigmentów na świeży, wilgotny tynk wapienny. Podczas wysychania farba wiąże się z powierzchnią zaprawy.

Malatura jest pojęciem szerszym. Może być wykonana techniką fresku, ale także na suchym tynku, drewnie, płótnie, kamieniu lub innym podłożu.

Nazywanie każdego starego malowidła ściennego freskiem jest więc błędem. Aby prawidłowo zastosować to określenie, należy znać technikę wykonania dekoracji.

Malatura a malowidło ścienne

Malowidło ścienne jest dekoracją wykonaną bezpośrednio na ścianie lub na warstwie tynku związanej ze ścianą. Może przedstawiać scenę figuralną, ornament, pejzaż albo kompozycję abstrakcyjną.

Malatura może być malowidłem ściennym, ale nie musi ograniczać się do ściany. Termin obejmuje również dekoracje sklepień, stropów, drewnianych belek, drzwi, boazerii i elementów wyposażenia.

Malatura a zwykła powłoka malarska

Powłoka malarska to warstwa farby pokrywająca powierzchnię w celu jej zabezpieczenia, zmiany koloru albo poprawienia wyglądu. Może być całkowicie jednolita i nie zawierać żadnego przedstawienia lub ornamentu.

Malatura ma zwykle wyraźniejszy charakter dekoracyjny lub artystyczny. Tworzy obraz, symbol, wzór, imitację materiału albo zaplanowaną kompozycję kolorystyczną.

Granica pomiędzy tymi pojęciami nie zawsze jest oczywista. Proste historyczne pasy kolorystyczne albo dekoracyjne obramienia mogą być określane jako malatura, mimo że nie przedstawiają rozbudowanej sceny.

Malatura w średniowieczu

W średniowieczu malatury odgrywały ważną rolę w architekturze sakralnej. Ściany kościołów pokrywano scenami biblijnymi, wizerunkami świętych, ornamentami, symbolami i przedstawieniami moralizatorskimi.

Dekoracja pomagała przekazywać treści osobom, które nie potrafiły czytać. Układ scen mógł przedstawiać kolejne wydarzenia historii zbawienia, żywoty świętych albo konsekwencje właściwego i niewłaściwego postępowania.

Malatury wykonywano również na drewnianych stropach, belkach, ołtarzach i rzeźbach. Wiele średniowiecznych dekoracji zostało w późniejszych epokach zamalowanych lub zniszczonych podczas przebudowy wnętrz.

Malatura w renesansie

Renesansowa malatura czerpała ze sztuki antycznej. Popularne były groteski, ornamenty roślinne, medaliony, przedstawienia mitologiczne, herby oraz dekoracje podkreślające geometryczny porządek wnętrza.

Ściany pałaców i zamków dzielono na uporządkowane pola. Malaturę łączono ze sztukaterią, kamiennymi portalami, stropami kasetonowymi i obramieniami okien. Za pomocą perspektywy tworzono także pozorne arkady, nisze i elementy architektoniczne.

Malatura w baroku

W baroku malatura stała się bardziej dynamiczna, teatralna i iluzjonistyczna. Szczególnie efektownie dekorowano sklepienia kościołów, pałacowe sale reprezentacyjne, kaplice i klatki schodowe.

Namalowana architektura mogła przedłużać rzeczywiste kolumny, pilastry i gzymsy. Sklepienie pozornie otwierało się, ukazując niebo, obłoki, anioły i unoszące się postacie.

Barokowe malatury często współdziałały ze sztukaterią i rzeźbą. Namalowane elementy przechodziły w rzeczywiste obramienia, złocenia i figury, tworząc jednolity wystrój wnętrza.

Malatura w klasycyzmie

W klasycyzmie dekoracje malarskie stały się spokojniejsze i bardziej uporządkowane. Stosowano regularne podziały, medaliony, girlandy, rozety, sceny mitologiczne i ornamenty inspirowane sztuką antyczną.

Malatura była podporządkowana osiom i proporcjom pomieszczenia. Mogła pojawiać się w supraportach, fasetach, płycinach ściennych, na sufitach oraz pomiędzy pilastrami.

Popularne były również malowane imitacje marmuru, dekoracyjnego kamienia i kosztownych okładzin. Pozwalały uzyskać reprezentacyjny efekt przy użyciu tańszych materiałów.

Malatura w budownictwie drewnianym

Drewniane ściany, stropy i belki często pokrywano barwnymi dekoracjami. Malatura pozwalała ożywić wnętrze, podkreślić konstrukcję i nadać prostym powierzchniom bardziej reprezentacyjny wygląd.

W drewnianych kościołach spotykamy sceny figuralne, ornamenty roślinne, symbole religijne i wzory patronowe. Malowane bywały także drzwi, chóry muzyczne, ambony, ławy i ołtarze.

Poszczególne części dekoracji mogły powstawać w różnych okresach. W jednym wnętrzu można więc odnaleźć kilka nakładających się faz malatury.

Malatura elewacyjna

Malatura elewacyjna znajduje się na zewnętrznej powierzchni budynku. Ze względu na oddziaływanie deszczu, mrozu, słońca i zanieczyszczeń jest szczególnie narażona na zniszczenie.

Na fasadach malowano herby, zegary słoneczne, postacie, sceny religijne, napisy i ornamenty. Popularne były również dekoracje imitujące kamienne obramienia, boniowanie, pilastry, gzymsy i inne detale architektoniczne.

Malatura mogła całkowicie zmienić odbiór prostej elewacji. Płaska ściana dzięki odpowiedniemu modelunkowi sprawiała wrażenie pokrytej kamiennymi podziałami, rzeźbą lub kosztowną okładziną.

Tematy przedstawiane w malaturach

• sceny religijne - wydarzenia biblijne, żywoty świętych i przedstawienia liturgiczne,
• sceny mitologiczne - historie bogów, herosów i postaci antycznych,
• wydarzenia historyczne - bitwy, fundacje, koronacje i ważne wydarzenia polityczne,
• alegorie - przedstawienia cnót, nauk, sztuk, żywiołów i pór roku,
• heraldyka - herby, godła, monogramy i symbole rodowe,
• ornamenty - motywy roślinne, geometryczne, groteski i arabeski,
• pejzaże - widoki miast, ogrodów, ruin i wyobrażonych krain,
• portrety - wizerunki fundatorów, władców, przodków i świętych,
• imitacje materiałów - marmur, drewno, kamień, tkanina i złocenie,
• pozorna architektura - kolumny, balustrady, nisze, kopuły i arkady.

Przykłady malatur w polskich zabytkach

1. Kaplica Trójcy Świętej w Lublinie - gotycka architektura została pokryta zespołem malowideł związanych z tradycją bizantyńsko-ruską.

2. Kościół św. Jakuba w Małujowicach - ściany i elementy architektoniczne pokrywa rozległy zespół gotyckich malowideł figuralnych.

3. Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim - wnętrze zachowało cenną dekorację patronową wykonaną na drewnianych ścianach i stropie.

4. Kościół Wszystkich Świętych w Bliznem - ściany i strop zdobią malatury figuralne oraz ornamentalne powstające w kilku etapach.

5. Wieża książęca w Siedlęcinie - zachowały się tam średniowieczne malowidła o tematyce arturiańskiej.

Jak konserwuje się malaturę?

Konserwacja malatury rozpoczyna się od rozpoznania jej techniki, budowy i stanu zachowania. Bada się podłoże, kolejne warstwy, pigmenty, spoiwa, wcześniejsze naprawy oraz przyczyny zniszczeń.

Prace mogą obejmować ustabilizowanie tynku lub drewna, podklejenie odspojonych fragmentów, oczyszczenie powierzchni, zabezpieczenie warstwy malarskiej i uzupełnienie wybranych ubytków.

Celem konserwacji nie zawsze jest przywrócenie dekoracji wyglądu całkowicie nowego. Ważniejsze jest zachowanie oryginalnej substancji, czytelności przedstawienia i śladów historii obiektu.

Najczęstsze zniszczenia malatury

• odspojenie tynku - warstwa z malowidłem traci połączenie z murem,
• łuszczenie farby - fragmenty warstwy malarskiej unoszą się i odpadają,
• spękania - powstające wskutek ruchów podłoża, zmian temperatury lub niewłaściwych napraw,
• zawilgocenie - prowadzące do przebarwień, osłabienia materiału i rozwoju mikroorganizmów,
• wykwity soli - niszczące powierzchnię tynku i farby podczas krystalizacji,
• zabrudzenie - warstwy kurzu, sadzy i innych osadów zmieniające kolorystykę,
• przemalowania - późniejsze farby zasłaniające wcześniejszą dekorację,
• uszkodzenia mechaniczne - zarysowania, uderzenia, otwory i ingerencje instalacyjne.

Malatura ukryta pod farbą lub tynkiem

Historyczne malatury bywają ukryte pod późniejszymi pobiałami, tynkami, tapetami i warstwami farby. Zamalowywano je podczas remontów, zmian wystroju lub dostosowywania pomieszczeń do nowych funkcji.

Obecność dekoracji można rozpoznać podczas badań stratygraficznych. Wykonuje się niewielkie odkrywki pokazujące kolejność nawarstwień. Stosowane są również badania mikroskopowe i analizy materiałowe.

Odkrycie fragmentu malatury nie oznacza automatycznie, że należy odsłonić całą powierzchnię. Konserwatorzy muszą ocenić wartość wszystkich zachowanych warstw oraz możliwość bezpiecznego usunięcia późniejszych nawarstwień.

Najczęstsze pomyłki związane z malaturą

• Malatura to nie zwykłe pomalowanie ściany - termin odnosi się przede wszystkim do dekoracji o charakterze artystycznym, historycznym lub kompozycyjnym.

• Malatura nie musi być freskiem - może być wykonana na suchym tynku, drewnie, płótnie i innych podłożach.

• Malatura nie zawsze jest polichromią - może ograniczać się do jednego koloru, pojedynczego przedstawienia lub niewielkiego fragmentu dekoracji.

• Malatura nie musi przedstawiać postaci - może składać się z ornamentów, napisów, herbów albo imitacji materiałów.

• Malatura nie występuje tylko na ścianach - może pokrywać sklepienia, stropy, drewno, kamień, drzwi i elementy wyposażenia.

• Nie każda stara warstwa farby jest malaturą - jednolite użytkowe przemalowanie może być jedynie powłoką malarską.

• Ubytki malatury nie powinny być uzupełniane przypadkowo - rekonstrukcja musi wynikać z badań i zachowanej dokumentacji.

Znaczenie malatury

Malatura jest ważnym źródłem wiedzy o historii budynku, jego właścicielach, funkcji pomieszczeń, przemianach artystycznych i dawnych technikach rzemieślniczych. Zachowane kolory, ornamenty, napisy i sceny mogą pomóc w datowaniu wystroju oraz rozpoznaniu kolejnych etapów przebudowy.

Dekoracja malarska wpływa również na odbiór architektury. Podkreśla konstrukcję, zmienia proporcje, porządkuje powierzchnie i nadaje wnętrzu określony charakter. W wielu zabytkach malatura i architektura zostały zaprojektowane jako jeden spójny układ.

Reasumując, malatura to malowidło lub dekoracja wykonana farbami na ścianie, sklepieniu, stropie, drewnie albo innym podłożu. Może mieć charakter figuralny, ornamentalny, heraldyczny, patronowy lub iluzjonistyczny. Nie określa jednej techniki i nie jest automatycznie synonimem fresku. Jej znaczenie może być artystyczne, historyczne, symboliczne, dokumentacyjne i kompozycyjne.