Empora

Empora to podwyższona część wnętrza w formie galerii, która pozostaje otwarta na przestrzeń znajdującą się poniżej. Najłatwiej spotkać ją w kościołach - nad wejściem, nad nawami bocznymi albo wzdłuż jednej lub kilku ścian. W zależności od epoki i przeznaczenia empora mogła być miejscem dla władcy, fundatora, wiernych, chóru śpiewaczego lub organów. Jej obecność zmienia nie tylko sposób użytkowania budynku, ale również proporcje całego wnętrza.

Empora - co właściwie oznacza to pojęcie?

Wyobraźmy sobie wysokie wnętrze kościoła. Na poziomie posadzki znajduje się główna przestrzeń dla wiernych, ale kilka metrów wyżej, ponad wejściem albo boczną częścią świątyni, widoczna jest dodatkowa galeria. Jej front kończy się balustradą lub arkadami, a znajdujące się na niej osoby mogą patrzeć na wnętrze z góry. Taka przestrzeń może być właśnie emporą.

Istotne jest jej połączenie z większym wnętrzem. Empora nie jest po prostu kolejnym zamkniętym piętrem budynku. Pozostaje otwarta w stronę sali, kaplicy lub nawy, dzięki czemu górny i dolny poziom tworzą jedną przestrzeń.

Rozmiary empor są bardzo różne. Jedna może przypominać niewielki wewnętrzny balkon, druga zajmować całą szerokość kościoła, a jeszcze inna ciągnąć się wzdłuż bocznych ścian i tworzyć rozbudowaną dodatkową kondygnację.

Jak wygląda empora we wnętrzu?

Nie istnieje jeden kształt, po którym zawsze można rozpoznać emporę. Najważniejszy jest sposób zorganizowania przestrzeni. Górny poziom znajduje się ponad częścią wnętrza i jest otwarty w kierunku przestrzeni położonej niżej.

W prostym kościele drewnianym empora może składać się z poziomej konstrukcji opartej na kilku słupach i zabezpieczonej balustradą. W monumentalnej świątyni murowanej może być znacznie bardziej rozbudowana - opierać się na arkadach, kolumnach lub filarach i stanowić integralną część układu ścian.

Szczególnie dużo informacji dostarcza sposób wejścia na emporę. Zwykłe schody dostępne dla wszystkich sugerują inną funkcję niż zamknięte przejście prowadzące bezpośrednio z pomieszczeń rezydencji.

Jakie rodzaje empor można spotkać?

Empory można dzielić według ich położenia oraz przeznaczenia. Podziały te częściowo się nakładają, ponieważ jedna galeria mogła jednocześnie znajdować się w zachodniej części kościoła i służyć muzykom.

Empora reprezentacyjna

Była przeznaczona dla osoby lub grupy osób zajmujących szczególną pozycję. Mogli korzystać z niej władcy, fundatorzy, właściciele rezydencji albo członkowie ich rodzin.

Taką emporę często umieszczano tak, aby zapewniała bardzo dobry widok na ołtarz i prezbiterium. Oddzielne wejście pozwalało dostać się na nią bez przechodzenia przez część kościoła przeznaczoną dla pozostałych wiernych.

Empora dla wiernych

Dodatkowy poziom pozwalał zwiększyć liczbę osób mieszczących się we wnętrzu. Rozwiązanie było szczególnie przydatne tam, gdzie nie można było łatwo powiększyć powierzchni budynku.

Galerie mogły przebiegać wzdłuż jednej ściany, dwóch przeciwległych ścian albo otaczać wnętrze z kilku stron.

Empora muzyczna

Przeznaczano ją dla chóru śpiewaczego, instrumentalistów lub organów. Tego rodzaju empora jest dziś jedną z najbardziej rozpoznawalnych form, ponieważ często znajduje się bezpośrednio nad głównym wejściem do kościoła.

Empora wielokondygnacyjna

W niektórych świątyniach występuje więcej niż jeden poziom galerii. Szczególnie efektownie wyglądają wnętrza, w których drewniane empory ustawione jedna nad drugą biegną wzdłuż kilku ścian.

Empora zachodnia - dlaczego umieszczano ją nad wejściem?

Jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc dla empory jest zachodnia część kościoła, czyli przestrzeń znajdująca się zazwyczaj po przeciwnej stronie niż główny ołtarz. Galeria może być tam umieszczona bezpośrednio ponad wejściem.

Takie położenie daje kilka korzyści. Osoba znajdująca się na emporze widzi znaczną część nawy, a jednocześnie sama zajmuje wyraźnie wydzielone miejsce. W budowlach związanych z władcą lub fundatorem miało to również znaczenie symboliczne i reprezentacyjne.

W kościołach późniejszych zachodnia empora bardzo często została związana z muzyką. Umieszczano na niej chór oraz organy, dlatego w potocznym odbiorze podwyższony poziom nad wejściem bywa automatycznie nazywany chórem.

Nie zawsze jest to jednak wystarczające określenie. "Chór" opisuje w takim przypadku przede wszystkim przeznaczenie przestrzeni, podczas gdy "empora" określa jej architektoniczną formę.

Empory nad nawami bocznymi

Znacznie bardziej rozbudowaną formę spotykamy w dużych kościołach, gdzie empory znajdują się ponad nawami bocznymi. Tworzą wtedy kolejny poziom widoczny w ścianach nawy głównej.

Patrząc z dołu, można zobaczyć najpierw arkady oddzielające nawę główną od bocznej, a ponad nimi następny rząd otwarć związanych właśnie z emporami. Dzięki temu wnętrze staje się bardziej złożone i otrzymuje kilka wyraźnych poziomów.

Empory mogły również pełnić rolę konstrukcyjną w szerszym układzie budowli, jednak nie należy zakładać, że każde piętro ponad nawą boczną było dostępne i użytkowane w taki sam sposób. Układ konkretnego kościoła trzeba rozpatrywać indywidualnie.

Empora muzyczna i organy

Empora organowa jest prawdopodobnie formą najlepiej znaną osobom, które nie zajmują się historią architektury. W wielu kościołach wystarczy po wejściu odwrócić się w stronę drzwi, aby zobaczyć wysoko umieszczoną galerię z prospektem organowym.

Duże organy wymagają stabilnego podparcia. Konstrukcja empory musi przenieść ciężar instrumentu, muzyków oraz pozostałego wyposażenia. Z tego powodu podpory mogą być znacznie masywniejsze niż w przypadku galerii przeznaczonej wyłącznie dla kilku osób.

Front empory bywa podporządkowany wyglądowi instrumentu. Falująca balustrada, gzyms profilowany, złocone ornamenty i dekoracja snycerska mogą tworzyć wspólną kompozycję z organami.

Samo występowanie organów nie oznacza jednak, że empora od początku miała taką funkcję. W zabytkowych budowlach przeznaczenie poszczególnych części mogło zmieniać się podczas kolejnych przebudów.

Dlaczego w kościołach protestanckich jest tak wiele empor?

Rozbudowane galerie są szczególnie charakterystycznym elementem wielu historycznych świątyń protestanckich. Nie ograniczają się tam do niewielkiego poziomu nad wejściem. Mogą ciągnąć się wzdłuż bocznych ścian, a niekiedy otaczać znaczną część wnętrza.

Takie rozwiązanie pozwalało zwiększyć liczbę miejsc siedzących przy zachowaniu stosunkowo niewielkiej powierzchni rzutu budynku. Osoby znajdujące się wyżej nadal mogły obserwować centralną część przestrzeni.

Empory wykonywano często z drewna. Widoczne fronty stawały się dużymi powierzchniami dekoracyjnymi, dlatego pojawiały się na nich ornamenty, cytaty, przedstawienia figuralne, herby lub malatury.

W jednym wnętrzu mogą występować dwie kondygnacje galerii. Powstaje wówczas charakterystyczny układ poziomych pasów, który w dużym stopniu decyduje o wyglądzie całego kościoła.

Empora, chór, matroneum i antresola - czym się różnią?

Kilka pojęć opisuje przestrzenie wyglądające podobnie, dlatego łatwo stosować je zamiennie. Nie zawsze jest to prawidłowe.

Jedno miejsce może spełniać kilka definicji jednocześnie. Empora, na której znajdują się organy i śpiewacy, jest zarazem emporą oraz chórem muzycznym.

Inaczej będzie z emporą przeznaczoną dla fundatora. Architektonicznie nadal pozostaje emporą, ale nie ma powodu nazywać jej chórem muzycznym.

Antresola jest pojęciem znacznie częściej stosowanym we współczesnych mieszkaniach i budynkach użytkowych. Pod względem przestrzennym może przypominać emporę, lecz oba określenia mają inne konteksty użycia.

Jak zmieniała się empora na przestrzeni epok?

Znaczenie empory nie było stałe. Jej forma dostosowywała się do sposobu użytkowania świątyni, możliwości konstrukcyjnych i aktualnego języka architektury.

Empora romańska

W architekturze romańskiej spotykamy zarówno empory związane z zachodnią częścią kościoła, jak i galerie znajdujące się ponad nawami bocznymi. Masywne filary, półkoliste arkady i grube mury sprawiają, że poziom empor jest często bardzo wyraźnie zaznaczony.

Empora gotycka

W gotyku wnętrza stawały się wyższe i silniej podporządkowane pionowym podziałom. Empory mogły być częścią bardziej złożonego układu ściany, chociaż ich znaczenie i forma różniły się w zależności od typu świątyni.

Ostrołukowe otwarcia oraz dekoracyjne podziały mogły wizualnie łączyć galerie z pozostałą częścią gotyckiego wnętrza.

Empora renesansowa i barokowa

W późniejszych epokach coraz większe znaczenie mogła mieć dekoracja. Fronty galerii wzbogacano o podziały architektoniczne, ornamenty, herby, rzeźbę i malarstwo.

W baroku szczególnie efektowne stały się empory organowe. Profilowane balustrady, złocenia, rzeźbione dekoracje, pilastry i rozbudowane prospekty organowe mogły tworzyć jeden monumentalny zespół.

Empora w architekturze nowożytnej

Galerie pozostały ważnym rozwiązaniem również w późniejszych kościołach. W zależności od potrzeb mogły służyć głównie muzykom albo zwiększać liczbę miejsc dostępnych dla wiernych.

Zmieniały się materiały i stylistyka, ale sama zasada pozostawała podobna - wykorzystać wysokość wnętrza i utworzyć dodatkową przestrzeń bez całkowitego oddzielania jej od poziomu głównego.

Co empora może powiedzieć o historii budynku?

Empora jest dobrym przykładem elementu, którego nie powinno się analizować wyłącznie na podstawie dekoracji. Znacznie ciekawsze informacje może dostarczyć jej położenie.

Jeżeli prowadzi do niej osobne przejście z sąsiedniego pałacu lub zamku, prawdopodobne staje się reprezentacyjne przeznaczenie galerii. Jeżeli niemal całą jej powierzchnię zajmują organy, mamy do czynienia z przestrzenią wykorzystywaną muzycznie, choć instrument mógł zostać ustawiony tam później.

Podczas oglądania empory warto zwrócić uwagę na:

• kierunek widoku - szczególnie na ołtarz i prezbiterium,
• sposób wejścia - ogólnodostępny lub prowadzący z wydzielonej części budynku,
• ślady przebudowy - zamurowane drzwi, zmienione schody lub inne materiały,
• herby i monogramy - mogące wskazywać fundatora lub użytkownika,
• wyposażenie muzyczne - organy, pulpity albo układ miejsca dla chóru,
• liczbę poziomów - pojedyncza empora albo kilka kondygnacji galerii,
• związek z nawami - empora zachodnia, boczna lub rozciągająca się nad nawami,
• dekorację - zgodną z pierwotnym wystrojem albo pochodzącą z późniejszej przebudowy.

Ciekawym sygnałem są różnice stylistyczne. Barokowa balustrada w znacznie starszym kościele może wskazywać, że wcześniejsza empora została przebudowana albo otrzymała nową dekorację.

Empora - najczęstsze pomyłki

Najczęstszy problem polega na utożsamianiu empory z każdym podwyższonym miejscem we wnętrzu. Tymczasem istotny jest charakter galerii i jej relacja z przestrzenią znajdującą się poniżej.

• Empora nie zawsze jest chórem - chór opisuje przede wszystkim funkcję muzyczną.
• Empora nie musi znajdować się nad wejściem - może przebiegać również wzdłuż ścian lub ponad nawami bocznymi.
• Empora nie musi być niewielka - może tworzyć cały dodatkowy poziom wnętrza.
• Empora nie jest zwykłym piętrem - jej przestrzeń pozostaje otwarta w kierunku większego wnętrza.
• Empora nie oznacza jednego stylu - występowała w budowlach należących do wielu epok.
• Empora nie musi być murowana - bardzo liczne przykłady wykonano z drewna.
• Obecne przeznaczenie empory nie musi być pierwotne - organy, ławy i inne wyposażenie mogły pojawić się podczas późniejszych zmian.

Najprościej zapamiętać, że empora jest podwyższoną galerią otwartą do wnętrza. Informacja o tym, kto z niej korzystał i w jakim celu, wymaga już poznania konkretnego budynku.

Empory są szczególnie interesujące dlatego, że pokazują sposób organizowania przestrzeni w pionie. Pozwalały wykorzystać wysokość świątyni, zwiększyć powierzchnię użytkową, wydzielić miejsce dla określonej grupy osób i jednocześnie zachować wizualny kontakt z główną częścią wnętrza. W zależności od epoki mogły być surowym elementem konstrukcji albo jedną z najbardziej dekoracyjnych części kościoła.