Fresk

Fresk to malowidło wykonywane na świeżym, wilgotnym tynku wapiennym przy użyciu pigmentów rozprowadzonych w wodzie. Podczas wysychania tynku barwniki zostają związane z jego powierzchnią, dzięki czemu dekoracja staje się trwałą częścią ściany lub sklepienia. Freski mogą przedstawiać sceny religijne, historyczne, mitologiczne, portrety, ornamenty albo iluzjonistyczne elementy architektoniczne. Technika była stosowana już w starożytności, a szczególne znaczenie zyskała w średniowieczu, renesansie i baroku.

Definicja fresku

Fresk to malowidło wykonane na świeżej warstwie tynku wapiennego. Pigmenty miesza się z wodą i nanosi bezpośrednio na wilgotną powierzchnię. Farba nie tworzy wówczas osobnej powłoki, lecz podczas wysychania zostaje związana z tynkiem.

W ścisłym znaczeniu freskiem jest dekoracja wykonana techniką nazywaną buon fresco, czyli "dobrym freskiem". Malowanie na suchym tynku określa się jako al secco albo fresco a secco. W języku potocznym słowem "fresk" nazywa się jednak często wszystkie historyczne malowidła ścienne, niezależnie od ich rzeczywistej techniki.

Fresk jest związany z architekturą. Najczęściej powstaje na ścianie, sklepieniu, kopule, podłuczu arkady albo suficie pokrytym odpowiednią zaprawą. Nie jest obrazem zawieszonym na ścianie, lecz częścią jej wykończenia.

^{Fragment XVII-wiecznego fresku w krużgankach Kompleksu Monumentalnego Santa Chiara w Neapolu. Malowidła otaczające wirydarz przedstawiają przede wszystkim sceny ze Starego Testamentu i są przypisywane anonimowemu artyście z kręgu Belisaria Corenzia.}

Skąd pochodzi nazwa fresk?

Nazwa wywodzi się z języka włoskiego. Słowo fresco oznacza "świeży", co odnosi się do świeżego i nadal wilgotnego tynku, na którym wykonywane jest malowidło.

W języku włoskim stosuje się określenie affresco lub wyrażenie a fresco. Nazwa opisuje więc nie temat przedstawienia ani miejsce jego wykonania, lecz technikę nakładania pigmentów na świeżą zaprawę.

Jak powstaje fresk?

Wykonanie fresku wymaga odpowiedniego przygotowania muru, tynku, projektu i materiałów malarskich. Artysta musi pracować stosunkowo szybko, ponieważ dekorację można nanosić tylko wtedy, gdy ostatnia warstwa zaprawy pozostaje wilgotna.

1. Przygotowanie ściany - powierzchnia musi być stabilna, czysta i odpowiednio wyrównana.

2. Nałożenie warstw tynku - na mur nanoszone są kolejne warstwy zaprawy wapiennej, najpierw grubsze, a następnie coraz gładsze.

3. Przygotowanie projektu - kompozycja może być rozrysowana bezpośrednio na tynku albo przeniesiona z kartonu.

4. Nałożenie świeżego intonaco - końcową, gładką warstwę tynku przygotowuje się tylko na takiej powierzchni, jaką artysta jest w stanie pomalować jednego dnia.

5. Malowanie pigmentami - barwniki rozprowadzone w wodzie nanosi się na wilgotne intonaco.

6. Wysychanie i wiązanie - podczas wysychania pigment zostaje związany z powierzchnią zaprawy wapiennej.

Po wyschnięciu tynku możliwości poprawiania fresku są ograniczone. Błędny fragment można usunąć razem z warstwą zaprawy i wykonać ponownie albo poprawić go później techniką na suchym tynku.

Z czego składa się fresk?

Fresk nie jest wyłącznie warstwą koloru. Powstaje na odpowiednio przygotowanym układzie zapraw, które zapewniają przyczepność i trwałość dekoracji.

• mur - konstrukcyjne podłoże całej dekoracji,
• warstwa wyrównawcza - grubsza zaprawa przygotowująca powierzchnię ściany,
• arriccio - warstwa tynku, na której mógł powstać rysunek przygotowawczy,
• sinopia - wstępny rysunek wykonywany najczęściej czerwonawym pigmentem,
• intonaco - cienka i gładka warstwa świeżego tynku przeznaczona do malowania,
• warstwa malarska - pigmenty rozprowadzone w wodzie i naniesione na wilgotną zaprawę,
• uzupełnienia al secco - szczegóły dodawane niekiedy po wyschnięciu tynku.

Budowa fresku może różnić się w zależności od epoki, miejsca i warsztatu. Nie każdy zachowany przykład ma wszystkie wymienione warstwy ani identyczny sposób przygotowania podłoża.

Czym jest giornata we fresku?

Giornata to fragment fresku wykonany w ciągu jednego dnia. Nazwa pochodzi od włoskiego słowa oznaczającego dzień. Artysta nakładał tyle świeżego intonaco, ile był w stanie pokryć malowidłem przed wyschnięciem zaprawy.

Granice kolejnych giornat mogą być widoczne jako delikatne linie łączenia tynku. W dobrze zaplanowanej kompozycji prowadzono je wzdłuż konturów postaci, fałd szat, elementów architektury albo innych miejsc, w których połączenie było mniej zauważalne.

Wielkość giornaty zależała od stopnia skomplikowania przedstawienia. Fragment tła można było namalować szybciej niż twarz, dłonie lub szczegółowo opracowaną scenę figuralną.

Rodzaje fresków

Określenie "fresk" bywa stosowane wobec kilku technik malarstwa ściennego. Różnią się one przede wszystkim stopniem wyschnięcia tynku podczas nakładania farby.

• buon fresco - właściwy fresk wykonywany na świeżym i wilgotnym tynku,
• fresco a secco - malowanie na tynku, który wcześniej wysechł,
• mezzo fresco - malowanie na tynku częściowo wyschniętym,
• technika mieszana - połączenie właściwego fresku z poprawkami i detalami wykonanymi al secco.

Freski można również dzielić według tematu przedstawienia. Występują freski figuralne, ornamentalne, historyczne, religijne, heraldyczne, pejzażowe i iluzjonistyczne.

Fresk właściwy - buon fresco

Buon fresco jest właściwą techniką freskową. Pigmenty rozprowadzone w wodzie nanosi się na świeże intonaco. Podczas wysychania wapno reaguje z dwutlenkiem węgla znajdującym się w powietrzu, a barwniki zostają związane z powstającą warstwą mineralną.

Technika zapewnia dużą trwałość, ponieważ kolor nie pozostaje jedynie na powierzchni ściany. Jednocześnie wymaga szybkiej i pewnej pracy. Artysta ma ograniczony czas na wykonanie fragmentu, a po wyschnięciu tynku nie może swobodnie rozmywać ani zmieniać namalowanych elementów.

Nie wszystkie pigmenty dobrze znoszą środowisko wapienne. Dlatego część kolorów i szczegółów mogła być nanoszona dopiero na wyschniętą powierzchnię.

Fresk a technika al secco

Al secco oznacza malowanie na suchym tynku. Pigment wymaga wtedy dodatkowego spoiwa, które umożliwia połączenie farby z powierzchnią. Może nim być między innymi klej, kazeina, jajko albo inne spoiwo odpowiednie dla danej techniki.

Technika al secco daje więcej czasu na pracę i umożliwia wprowadzanie poprawek po wyschnięciu tynku. Pozwala również używać pigmentów, które nie sprawdzają się w silnie zasadowym środowisku świeżej zaprawy wapiennej.

Warstwa wykonana al secco nie wiąże się jednak z tynkiem tak silnie jak właściwy fresk. Jest bardziej narażona na łuszczenie, ścieranie i odspajanie.

Fresk a malatura

Malatura jest pojęciem szerszym niż fresk. Oznacza dekorację wykonaną farbami na ścianie, sklepieniu, drewnie, kamieniu albo innym podłożu. Nie wskazuje jednej konkretnej techniki.

Fresk jest rodzajem malatury ściennej wykonywanej na świeżym tynku. Każdy fresk można więc uznać za malaturę, ale nie każda malatura jest freskiem.

Dekoracja drewnianego stropu, obraz namalowany na suchym tynku albo ornament wykonany farbą olejną mogą być malaturami, lecz nie są właściwymi freskami.

Fresk a polichromia

Polichromia to wielobarwna dekoracja ściany, sklepienia, rzeźby, drewna albo innego elementu. Określenie opisuje przede wszystkim barwne opracowanie powierzchni, a nie konkretny sposób nakładania farby.

Fresk jest natomiast nazwą techniki malowania na świeżym tynku. Fresk może stanowić część polichromii, ale polichromia może być również wykonana temperą, farbą klejową, olejną albo techniką mieszaną.

W opisach zabytków oba terminy bywają stosowane równolegle. Można więc mówić o polichromii wykonanej techniką freskową.

Fresk a malowidło ścienne

Malowidło ścienne to każde przedstawienie malarskie związane ze ścianą lub warstwą tynku. Termin nie przesądza, czy dekorację wykonano na mokrym, czy na suchym podłożu.

Fresk jest jednym z rodzajów malowidła ściennego. Aby prawidłowo użyć tej nazwy, należy ustalić, że pigmenty zostały naniesione na świeży tynk.

Jeżeli technika nie została rozpoznana, bezpieczniejszym określeniem jest "malowidło ścienne" albo "dekoracja malarska".

Fresk a mural

Mural to duże malowidło wykonane na ścianie, najczęściej na elewacji budynku. Może powstać przy użyciu farb akrylowych, silikatowych, aerozoli albo innych współczesnych materiałów.

Fresk określa technikę wykonania na świeżym tynku, natomiast mural jest definiowany głównie przez miejsce, format i charakter realizacji. Mural może zostać wykonany techniką freskową, ale większość współczesnych murali powstaje na suchym podłożu.

Nie należy więc automatycznie nazywać każdego dużego malowidła na elewacji freskiem.

Fresk figuralny

Fresk figuralny przedstawia ludzi, świętych, anioły, władców, bohaterów, postacie mitologiczne albo uczestników wydarzeń historycznych. Może obejmować pojedynczą postać lub rozbudowany cykl opowiadający wiele następujących po sobie scen.

W świątyniach freski figuralne przekazywały treści religijne i pomagały objaśniać wydarzenia biblijne. W pałacach przedstawiano alegorie, historie rodowe, sceny mitologiczne, triumfy i ważne wydarzenia polityczne.

Układ postaci musiał być dostosowany do kształtu ściany, sklepienia, kopuły albo podłucza. Kompozycja była więc projektowana razem z architekturą.

Fresk ornamentalny

Fresk ornamentalny składa się z motywów roślinnych, geometrycznych, figuralnych albo fantastycznych. Mogą to być wici, liście, kwiaty, rozety, groteski, arabeski, bordiury i dekoracyjne obramienia.

Ornamenty podkreślały podziały architektoniczne, otaczały większe sceny, wypełniały narożniki i łączyły poszczególne części kompozycji. Mogły także samodzielnie pokrywać całe sklepienie lub powierzchnię ściany.

Fresk iluzjonistyczny

Fresk iluzjonistyczny tworzy wrażenie przestrzeni, której w rzeczywistości nie ma. Za pomocą perspektywy, światłocienia i odpowiednich proporcji można przedstawić pozorne kolumny, gzymsy, nisze, kopuły, balustrady i otwarte niebo.

Szczególnie popularne były freski wykonywane na sklepieniach. Namalowana architektura przedłużała rzeczywiste elementy wnętrza, a postacie i obłoki sprawiały wrażenie unoszących się ponad budynkiem.

Tego rodzaju dekoracje rozpowszechniły się szczególnie w baroku, gdy architektura, malarstwo, rzeźba i sztukateria miały tworzyć jeden teatralny wystrój.

Fresk w starożytności

Malowidła wykonywane na tynku były znane już w starożytnych kulturach basenu Morza Śródziemnego. Dekorowały pałace, świątynie, domy mieszkalne, grobowce i budynki publiczne.

Szczególnie znane są rzymskie malowidła zachowane w Pompejach i innych miastach zniszczonych podczas erupcji Wezuwiusza. Przedstawiają sceny mitologiczne, pejzaże, ogrody, architekturę, martwe natury i ornamenty.

Starożytni artyści za pomocą malowanej architektury optycznie powiększali pomieszczenia. Na płaskich ścianach przedstawiali kolumny, okna, prześwity, ogrody i rozbudowane budowle.

Fresk w średniowieczu

W średniowieczu freski były ważnym elementem wystroju kościołów, kaplic i klasztorów. Ściany oraz sklepienia pokrywano scenami biblijnymi, żywotami świętych, przedstawieniami Sądu Ostatecznego i wizerunkami patronów.

Malowidła pełniły funkcję dekoracyjną, symboliczną i edukacyjną. Pomagały przekazywać treści religijne wiernym, którzy nie potrafili czytać.

Średniowieczne dekoracje bywały później zamalowywane podczas remontów i zmian wystroju. Część z nich odkryto dopiero podczas prac konserwatorskich prowadzonych w XIX, XX i XXI wieku.

Fresk w renesansie

W renesansie technika fresku osiągnęła szczególnie wysoki poziom. Artyści wykorzystywali wiedzę o perspektywie, anatomii, proporcjach i sztuce antycznej. Powstawały rozbudowane cykle religijne, historyczne, mitologiczne i alegoryczne.

Freski dekorowały kościoły, kaplice, pałace, klasztory i budynki publiczne. Kompozycje były dokładnie dopasowane do architektury, a namalowane kolumny, arkady i gzymsy przedłużały rzeczywiste podziały wnętrza.

Do najbardziej znanych renesansowych realizacji należą dekoracje Kaplicy Sykstyńskiej oraz Stanz Watykańskich.

Fresk w baroku

W baroku freski stały się bardziej dynamiczne i iluzjonistyczne. Dekorowano nimi sklepienia świątyń, kopuły, pałacowe sale, klatki schodowe i reprezentacyjne galerie.

Namalowana architektura miała zacierać granicę pomiędzy rzeczywistą przestrzenią a obrazem. Sklepienia pozornie otwierały się ku niebu, a postacie, anioły i obłoki zdawały się unosić ponad widzem.

Malowidła współdziałały ze sztukaterią, rzeźbą, złoceniami i prawdziwymi elementami architektonicznymi, tworząc spójną kompozycję wnętrza.

Najbardziej znane freski

1. Freski w Kaplicy Scrovegnich w Padwie - cykl wykonany przez Giotta na początku XIV wieku, uznawany za jedno z przełomowych dzieł europejskiego malarstwa ściennego.

2. Freski w Kaplicy Sykstyńskiej - dekoracje obejmujące malowidła artystów XV wieku, sklepienie wykonane przez Michała Anioła oraz "Sąd Ostateczny" na ścianie ołtarzowej.

3. Freski w Stanzach Watykańskich - cykl związany z Rafaelem i jego warsztatem, obejmujący między innymi słynną "Szkołę Ateńską".

4. Malowidła w Kaplicy Trójcy Świętej w Lublinie - ukończone w 1418 roku dekoracje łączące gotycką architekturę z tradycją bizantyńsko-ruską.

5. Starożytne malowidła w Pompejach - rozbudowane dekoracje rzymskich domów, willi i budynków publicznych.

Dlaczego fresk jest trwały?

Trwałość właściwego fresku wynika ze sposobu związania pigmentu z zaprawą wapienną. Podczas wysychania powierzchnia tynku ulega przemianom chemicznym, a barwniki zostają zamknięte w powstającej warstwie mineralnej.

Fresk może przetrwać setki lat, jeżeli mur pozostaje suchy i stabilny. Nie oznacza to jednak, że technika jest odporna na wszystkie zagrożenia. Szczególnie niebezpieczne są wilgoć, sole, pękanie muru i odspajanie tynku.

Elementy wykonane al secco mogą niszczeć szybciej niż fragmenty namalowane na mokrym tynku, ponieważ tworzą warstwę słabiej związaną z podłożem.

Najczęstsze zniszczenia fresków

• zawilgocenie muru - prowadzące do osłabienia zaprawy i rozwoju mikroorganizmów,
• wykwity soli - powodujące kruszenie i odspajanie warstwy malarskiej,
• pęknięcia - wynikające z ruchów konstrukcji, osiadania budynku albo drgań,
• odspojenie tynku - utrata połączenia pomiędzy warstwą fresku a murem,
• ścieranie powierzchni - mechaniczna utrata pigmentu i drobnych szczegółów,
• zabrudzenia - osadzanie kurzu, sadzy, dymu i tłustych substancji,
• przemalowania - późniejsze warstwy farby zasłaniające pierwotne przedstawienie,
• niewłaściwe naprawy - zastosowanie cementu, szczelnych farb albo agresywnych środków czyszczących,
• zmiany temperatury i wilgotności - powodujące naprężenia oraz osłabienie kolejnych warstw.

Jak konserwuje się fresk?

Konserwacja fresku rozpoczyna się od rozpoznania techniki, budowy i przyczyn zniszczeń. Bada się stan muru, tynku, pigmentów, wcześniejszych napraw oraz późniejszych przemalowań.

Prace mogą obejmować usunięcie źródła wilgoci, ustabilizowanie podłoża, podklejenie odspojonych fragmentów, oczyszczenie powierzchni i zabezpieczenie osłabionej warstwy malarskiej.

Ubytki mogą zostać uzupełnione w taki sposób, aby kompozycja była czytelna, ale nowe fragmenty nie udawały oryginału. Zakres rekonstrukcji zależy od zachowanych materiałów, dokumentacji i programu prac konserwatorskich.

Fresków nie powinno się samodzielnie myć, skrobać ani pokrywać środkami zabezpieczającymi. Niewłaściwa ingerencja może spowodować nieodwracalną utratę pigmentu i tynku.

Najczęstsze pomyłki związane z freskiem

• Fresk to nie każde malowidło ścienne - właściwy fresk powstaje na świeżym tynku.

• Fresk to nie technika malowania na suchej ścianie - taka metoda jest określana jako al secco.

• Fresk nie jest obrazem zawieszonym na ścianie - stanowi część tynku i architektury budynku.

• Fresk nie zawsze jest wielobarwny - może być wykonany przy użyciu ograniczonej palety pigmentów.

• Fresk nie musi przedstawiać postaci - może zawierać ornamenty, herby, pejzaże lub pozorną architekturę.

• Nie każdy mural jest freskiem - większość współczesnych murali powstaje na suchych elewacjach.

• Fresk nie jest tym samym co polichromia - fresk określa technikę, a polichromia barwne opracowanie powierzchni.

• Stary fresk nie powinien wyglądać jak nowy obraz - konserwacja ma chronić oryginał, a nie usuwać wszystkie ślady jego historii.

Znaczenie fresku

Fresk jest jedną z najważniejszych technik malarstwa monumentalnego. Pozwala połączyć obraz z architekturą i podporządkować kompozycję kształtowi ściany, sklepienia, kopuły albo całego wnętrza.

Zachowane freski są źródłem wiedzy o historii sztuki, dawnych technikach, religii, obyczajach, strojach, wydarzeniach politycznych i osobach związanych z budynkiem. Mogą także pomagać w rozpoznawaniu kolejnych etapów przebudowy oraz zmian funkcji wnętrza.

Podsumowując, fresk to malowidło wykonywane pigmentami rozprowadzonymi w wodzie na świeżym tynku wapiennym. Podczas wysychania kolor zostaje związany z zaprawą i staje się trwałą częścią ściany. Fresk może mieć charakter figuralny, ornamentalny, religijny, historyczny lub iluzjonistyczny. Nie każde malowidło ścienne jest jednak freskiem, ponieważ o prawidłowym użyciu tej nazwy decyduje przede wszystkim technika wykonania.